Mordy na mapie życia Józefa Czapskiego (FOTO)

Był wybitnym malarzem, pisarzem i świadkiem burzliwej historii XX wieku. Choć większość życia spędził poza ojczyzną, jego losy prowadzą również do Mordów. To tutaj mieszkała jego siostra, spotykali się bliscy, a na miejscowym cmentarzu spoczął jego ojciec. Te mniej znane wątki biografii Czapskiego przypomniano 10 listopada podczas Ogólnopolskiego Interdyscyplinarnego Seminarium Naukowego „Józef Czapski – życie, działalność i twórczość oraz jego związek z Mordami”. 

Wydarzenie w Miejsko-Gminnym Ośrodku Kultury zgromadziło przedstawicieli środowiska naukowego, badaczy oraz osoby zainteresowane twórczością malarza. Ważne miejsce w programie zajęły lokalne wątki jego biografii, związane przede wszystkim z rodziną Czapskich i dawnym pałacem Przewłockich. Seminarium odbyło się w ramach projektu „Ocalić od zapomnienia – Józef Czapski w Mordach i okolicy”.

Od rodzinnych korzeni do wielkiej historii

Wydarzenie rozpoczęło uroczyste otwarcie czasowej wystawy plenerowej „Józef Czapski – życie, działalność i twórczość oraz jego związek z Mordami”, przygotowanej przy ulicy Narutowicza. Następnie uczestnicy przenieśli się do M-GOK-u, gdzie odbyła się oficjalna inauguracja seminarium.

Wśród osób otwierających obrady znaleźli się burmistrz Miasta i Gminy Mordy Łukasz A. Wawryniuk, zastępca dyrektora M-GOK-u Emilia Biarda, autorka projektu, oraz dr hab. Beata Walęciuk-Dejneka, prof. Uniwersytetu w Siedlcach.

– Dzisiaj chcemy przypomnieć, że historia wielkich ludzi nie rozgrywa się wyłącznie w wielkich metropoliach. Czasem jej niezwykle ważne rozdziały powstają w małych miastach, takich jak nasze Mordy. Nie musimy szukać wielkiej historii daleko – ona była tutaj. Jest zapisana w murach naszego pałacu, rodzinnych wspomnieniach, na kartach dokumentów i w miejscach, obok których codziennie przechodzimy – podkreślił burmistrz Łukasz A. Wawryniuk.

Pierwszy referat wygłosił dr Rafał Dydycz, nauczyciel historii w Szkole Podstawowej im. Bohaterów Akcji V2 w Sarnakach. Przedstawił temat „Europejskie korzenie Józefa Czapskiego – XIX-wieczni przodkowie artysty”.

Następnie dr hab. Beata Walęciuk-Dejneka, prof. Uniwersytetu w Siedlcach, przybliżyła dwie kobiece biografie w wystąpieniu „Maria Czapska i Aurelia Wyleżyńska: dwie kobiety, dwie biografie”. Pierwszą część zakończył referat dr. Rafała Dmowskiego z Uniwersytetu w Siedlcach, poświęcony związkom rodziny Czapskich z miastem na podstawie literatury. Po wystąpieniach odbyła się dyskusja.

Mordy ważnym przystankiem w biografii

Druga część seminarium poświęcona była bezpośrednim związkom artysty z miejscowością. Jako pierwsza głos zabrała Emilia Biarda, która zaprezentowała temat „Józef Czapski i rodzina Przewłockich. Mordy jako miejsce rodzinnych więzi i pamięci”. Z kolei Łukasz A. Wawryniuk w referacie „Józef Czapski – od Mordów do Maisons-Laffitte” przybliżył drogę artysty od rodzinnych stron po emigracyjne życie we Francji.

Lokalny wątek jego biografii wiąże się przede wszystkim z siostrą Karoliną z Hutten-Czapskich Przewłocką i jej mężem Henrykiem Przewłockim, którzy mieszkali w miejscowym pałacu. Rezydencja była ważnym miejscem rodzinnych spotkań, szczególnie po utracie przez Czapskich rodowego majątku w Przyłukach.

Józef Czapski również odwiedzał tamtejszy majątek. W sierpniu 1930 roku przebywał u siostry i szwagra, pracując nad „Kartkami z podróży”. Z tym samym rokiem wiąże się śmierć jego ojca, Jerzego Czapskiego, który zmarł w pałacu. Został pochowany na miejscowym cmentarzu.

Te wydarzenia pokazują, że związki malarza z miastem wykraczały poza rodzinne odwiedziny. Było ono ważną częścią jego osobistej biografii, a ślady obecności bliskich do dziś wpisują się w lokalny krajobraz.

Śladami Czapskiego przez miasto

Program przedsięwzięcia obejmował również działania pozwalające poznawać dorobek i życiorys malarza poza salą wykładową. Jednym z nich była uroczysta promocja miejskiej gry terenowej – questu „Szlakami historii Józefa Czapskiego w Mordach”.

Za jej przygotowanie odpowiadała Marlena Soszyńska. Po prezentacji uczestnicy wspólnie wyruszyli spod budynku M-GOK-u, by odkrywać miejsca związane z Czapskim i jego bliskimi. Quest łączy poznawanie przeszłości z aktywnym zwiedzaniem miasta.

Seminarium, wystawa i gra terenowa są elementami projektu „Ocalić od zapomnienia – Józef Czapski w Mordach i okolicy”, realizowanego przez Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury. Przedsięwzięcie otrzymało dofinansowanie z programu „Patriotyzm Jutra 2026” Muzeum Historii Polski.

Okazja do przypomnienia dorobku malarza jest szczególna. W 2026 roku przypada 130. rocznica jego urodzin. Czapski pozostawił po sobie bogaty dorobek malarski i literacki. Jego życiorys naznaczyły doświadczenia wojenne, sowiecka niewola, poszukiwania zaginionych polskich oficerów oraz wieloletnia działalność emigracyjna i współpraca z paryską „Kulturą”.

Dzięki takim inicjatywom dawne dzieje zyskują nowe życie, a mieszkańcy mogą odkrywać, że wielka historia ma również swoje lokalne adresy. Jednym z nich jest pałac Przewłockich i związane z nim losy rodziny Józefa Czapskiego.

Fot: Mateusz Rozbicki