Chore na szkołę

Powrót do szkoły nie dla każdego ucznia oznacza wcześniejsze pobudki i spotkanie z kolegami. Czasem zaczyna się od rozdrażnienia, bezsennej nocy albo porannego bólu brzucha. Jak rozpoznać lęk szkolny i dlaczego ucieczka od hałasu nie powinna oznaczać ucieczki od ludzi?

Jak mówi psycholog i psychoterapeuta Zuzanna Ogiegło, wrzesień bywa momentem, w którym rodzice po raz pierwszy szukają dla dziecka pomocy psychologicznej.

Nawet plecak nie cieszy

Powodem nie zawsze jest wyrażone wprost: „Boję się szkoły”. – Czasem o napięciu mówią trudności ze wstawaniem, próby pozostania w domu czy dolegliwości somatyczne, na przykład bóle brzucha lub głowy dziwnym trafem akurat w poniedziałek rano – dodaje specjalistka.

I podkreśla, że pierwsze sygnały mogą pojawić się około 2 tygodni przed rozpoczęciem nauki. Dziecko ma obniżony nastrój, traci apetyt, staje się apatyczne i nie chce rozmawiać o szkole. Nawet zakup nowego plecaka nie przynosi radości. Dochodzą do tego kłopoty ze snem, stres i rozdrażnienie.

Jak się okazuje, niekoniecznie najtrudniej mają pierwszoklasiści. Do gabinetów psychologicznych częściej bowiem trafiają dzieci, które dobrze wiedzą, co czeka je po wakacjach. Nie jest to lęk przed nieznanym, lecz przed powrotem do poznanych warunków. Zuzanna Ogiegło mówi wprost: – Uczniowie, którzy już od kilku lat uczestniczą w toku nauczania, pokazują zachowania mocno lękowe i niechętne nastawienie do szkoły.

Za dużo ludzi i hałasu

Szkolne przeciążenie nie ma jednej przyczyny ani wieku. Początkującego ucznia może przytłoczyć nowe otoczenie, starszy pamięta hałas, tłok, napięcia z rówieśnikami, oczekiwania dotyczące ocen i dzień rozpisany od rana do wieczora. – Dziecko często jest w szkole od 8.00 do 15.00, potem jeszcze uczestniczy w zajęciach sportowych czy korepetycjach. To się nawarstwia i jest przeciążające dla młodego organizmu – tłumaczy Ogiegło.

Co ciekawe, źródłem lęku nie musi być nauczyciel. Nasza rozmówczyni coraz częściej spotyka się ze wsparciem pedagogów dla uczniów, którym trudno przychodzić do szkoły. Zwiększa się również świadomość potrzeb dzieci w spektrum autyzmu czy z ADHD.

Włączenie do grupy nie usuwa jednak problemu: dla części z nich wielogodzinne przebywanie wśród ludzi i dźwięków jest wyjątkowo obciążające. – Tacy uczniowie na przykład gorzej sobie radzą w hałasie – wyjaśnia psycholog. – To jest jeden z głównych powodów, dla których często przechodzą na nauczanie domowe czy do Szkoły w Chmurze. Ciężko im fizycznie być na lekcjach i w szkole, bo jest za dużo ludzi, za dużo hałasu.

Ekran nie tylko oddala

W dyskusji o kondycji psychicznej młodych ludzi łatwo wskazać winnych: telefon, tablet i relacje przeniesione do sieci. Cyfrowa codzienność rzeczywiście może ograniczać trening bezpośrednich kontaktów, a spotkanie twarzą w twarz bywa później trudniejsze.

Ogiegło przestrzega jednak przed prostą diagnozą, bo internet potrafi również dać dziecku to, czego nie znajduje ono w klasie: – Uczeń z niszowym zainteresowaniem może w sieci znaleźć osoby o podobnych pasjach, takich jak manga. Wirtualna grupa staje się źródłem akceptacji i wsparcia. Młodzi odkrywają też, że inni mierzą się z podobnymi emocjami. Mogą znajdować jakiś rodzaj wytchnienia i poczucie: „Nie jestem sam, wszystko jest ze mną w porządku, bo inni ludzie też tak mają”. Jednocześnie jest to w jakiś sposób izolujące, bo nikt nie zastąpi kontaktu twarzą w twarz z prawdziwym człowiekiem.

Najprostsze, ale najtrudniejsze

Gdy uczeń unika szkoły, źle śpi i skarży się na dolegliwości, rodzice zaczynają szukać rozwiązania. Pierwszym krokiem nie musi być od razu całkowita zmiana sposobu nauki. – Często najlepszym remedium na takie sytuacje, choć to może zabrzmi trochę trywialnie, jest szczera rozmowa z dzieckiem i skupienie się na budowaniu relacji rodzic-dziecko – mówi specjalistka.

Prosta rada nie zawsze jest łatwa do zastosowania. Rodzice pracują, mają mało czasu, a wraz z dorastaniem dzieci zwiększa się dystans. Bywa więc, że dopiero psychoterapeuta staje się pierwszym dorosłym, przy którym młody człowiek nie czuje się oceniany i może się otworzyć. Wizyta w gabinecie nie powinna jednak zastępować rodzicielskiej obecności.

W chmurze, ale nie bez ludzi

Coraz częściej w rozmowach rodziców z psychologiem pojawiają się edukacja domowa i Szkoła w Chmurze. Nierzadko ten pomysł podsuwa samo dziecko, a dorośli pytają, czy wycofanie go z tradycyjnej placówki będzie pomocą, czy kolejnym krokiem w stronę izolacji.

Zuzanna Ogiegło uważa, że nie ma odpowiedzi dobrej dla wszystkich. Przy dużej wrażliwości na hałas, nadmiar bodźców albo kłopotach z koncentracją tok indywidualny może przynieść ulgę. Równocześnie jednak dziecko traci codzienny kontakt z grupą. Bilans zależy również od tego, czym rodzina wypełni tę lukę: – Zyska pewne rzeczy, ale też jest narażone na straty. Co możemy zrobić, żeby te straty zrekompensować jako rodzic? Jakie inne dodatkowe rzeczy można wprowadzić, żeby dziecko dostało też taką edukację społeczną?

Przeciwwagą mogą być sport, ceramika, trening umiejętności społecznych lub inne zajęcia, podczas których młody człowiek spotyka rówieśników poza szkołą. Chodzi o to, by usunąć źródło przeciążenia, ale nie odcinać relacji.

Pomoc można znaleźć także w samej szkole. Niektóre placówki organizują tzw. przestrzenie ciszy, w których uczeń może na chwilę odpocząć od bodźców. Rozwijany jest też indywidualny tok nauczania: część lekcji odbywa się z klasą, część sam na sam z nauczycielem. To rozwiązania pośrednie, pozwalające zachować kontakt ze szkołą, a jednocześnie zmniejszyć obciążenie.

Nie lekceważyć

A zatem, jak się okazuje, szkolnego lęku nie warto wyolbrzymiać ani zbywać jako wymówki. Ból brzucha w poniedziałek może mieć znaczenie, zwłaszcza jeśli towarzyszą mu bezsenność, apatia i zmiana zachowania. Tych sygnałów nie można pozostawić bez rozmowy. Uczeń i jego rodzice nie są z problemem sami, a droga do rozwiązania nie zawsze prowadzi poza szkolny budynek.