Siedlce: Ubędzie nam zabytków?

W samym sercu miasta stoją trzy budynki pełne historii. Jeden z nich jest związany z Józefem Piłsudskim, a inny z fotografem Ganiewskim. Mimo to wszystkie od lat stoją puste i niszczeją. – Żal by było, gdyby się zawaliły i ktoś tam postawił blok albo market – boją się Siedlczanie.

– Przyznam, że na ten spacer namówił mnie znajomy, który przyjechał po raz pierwszy do Siedlec – zaczyna opowieść pan Paweł. – Poszliśmy, jak to się mówi, w miasto. A że kolega historyk… – kontynuuje mężczyzna. Jak opowiada, na trasie zwiedzania znalazły się sztandarowe punkty: kościół św. Stanisława, ratusz i pałac Ogińskich. – Potem przeszliśmy się ul. Sienkiewicza. Znajomy zwrócił uwagę na stare i opuszczone kamienice z różnymi zdobieniami.

Panowie zatrzymali się przed budynkami na Sienkiewicza 20 i 33 oraz przy pl. Tysiąclecia 12. – Pod pierwszym adresem chyba była kiedyś jakaś szkoła, a w drugim zakład fotograficzny miał znany przedwojenny fotograf Ganiewski – opowiada nasz Czytelnik. I zwraca uwagę, że wszystkie wspomniane obiekty od lat stoją puste i niszczeją, a swoje dołożyli też grafficiarze. – Tynki odpadają, okna trzeba wymienić. A przecież te budynki tworzą historię Siedlec i pokazują, jak miasto wyglądało przed laty. Takie kamienice mogłyby być ozdobą miasta. Ktoś powinien o to zadbać, zanim będzie za późno – dodaje pan Paweł.

Jak podkreśla, obiekty od lat wpisują się w krajobraz Siedlec, bo mają swój klimat i charakterystyczną architekturę. Nie jest jednak pewien, czy wszystkie są zabytkami. Nie wie też, kto jest właścicielem nieruchomości. Ale apeluje do miejskich instytucji i konserwatora zabytków o zwrócenie uwagi na ten rejon miasta: – Jeśli mają wartość historyczną, to powinno się je ratować i pilnować, w jakim są stanie. Żal by było, gdyby się zawaliły i ktoś tam postawił blok albo market.

Szkoła dla dziewcząt

Na wirtualny spacer trasą wyznaczoną przez Siedlczanina wybieram się ze Sławomirem Kordaczukiem, dyrektorem Muzeum Regionalnego im. Mieczysława Asłanowicza. Zaczynamy od kamienicy przy ul. Sienkiewicza 20. To tu do 1931 r. mieściło się Prywatne Gimnazjum Żeńskie Konstancji Zembrzuskiej.

– Szkołę w 1900 r. założył Wincenty Zembrzuski, weteran powstania styczniowego i właściciel majątku Mordy. Po sprowadzeniu się do Siedlec zamieszkał wraz z trzema córkami w Białym dworku przy ul. Błonie. Jego córki pisywały artykuły do siedleckiej prasy pod pseudonimem „Panny z Białego Dworku” – opowiada Sławomir Kordaczuk. I zauważa: – Rodzina Zembrzuskich bardzo pozytywnie wpłynęła na rozwój oświaty w mieście. Kamienica jest nasycona historią.

W 1931 r. gimnazjum pozbawiono praw szkoły państwowej, co w praktyce oznaczało jego likwidację. Budynek jednak cały czas służył edukacji. W okresie okupacji władze niemieckie zezwoliły na funkcjonowanie dwuletniej szkoły handlowej i rocznego liceum handlowego. W latach 1975-2015 mieścił się tu internat Ośrodka Szkolno-Wychowawczego im. Marii Grzegorzewskiej. Dziś budynek stoi pusty.

Kordaczuk zwraca uwagę na jego wygląd: – Ma charakterystyczną elewację. Płyciny, czyli elementy dekoracyjne, były malowane na żółto, co w połączeniu z cegłą dawało wyjątkowe połączenie kolorystyczne.

Fotografował Siedlce

Nieco dalej znajduje się dom przy ul. Sienkiewicza 33. To właśnie tu przez prawie sześć dekad działał zakład Adolfa Ganiewskiego (Gancwola), cenionego mistrza fotografii i działacza społecznego. – Dokumentował historię Siedlec i okolic, specjalizował się zwłaszcza w portretach grupowych. Większość jego zdjęć zachowała się do dziś. W kwietniu 1942 r. trafił do siedleckiego getta, a stamtąd wywieziono go do Treblinki, gdzie zginął – opowiada Kordaczuk.

Po śmierci Ganiewskiego atelier prowadzili Ludmiła i Wacław Rudeccy. – Trwało to do 1980 r., do śmierci Wacława Rudeckiego. Wtedy około tysiąca negatywów trafiło do naszego muzeum – wspomina dyrektor. O dorobku i roli Gancwola przypominają od 2010 r. ufundowana przez adoptowanego wnuka fotografa, Jana Galinowskiego marmurowa tablica oraz graffiti na ścianie kamienicy.

– Marzy nam się utworzenie w niej Muzeum Miasta, z częścią przeznaczoną na prezentację postaci Adolfa Ganiewskiego wraz z warsztatami fotograficznymi. Ale na razie możliwości finansowe i organizacyjne na to nie pozwalają – podkreśla dyrektor.

Jedna noc Piłsudskiego

Wirtualny spacer kończymy przed kamienicą przy pl. Tysiąclecia 12. Obiekt znany jest z tego, że na jedną noc zatrzymał się w nim w 1920 r. Józef Piłsudski. Przypomina o tym mocno już zatarta tablica umieszczona na frontowej ścianie. – Naczelnik państwa od 16 do 22 sierpnia 1920 r. koordynował z Siedlec uderzenie Wojska Polskiego znad Wieprza, skierowane na tyły wojsk bolszewickich – tłumaczy dyrektor Muzeum Regionalnego. Po wojnie w kamienicy mieściła się Wojskowa Komisja Uzupełnień, a później część dydaktyczna Ośrodka Szkolno-Wychowawczego im. Marii Grzegorzewskiej.

Uwagę przykuwa ozdobny, oryginalny element budynku, zachowana żeliwna balustrada balkonowa. – Podczas wojny Niemcy wycinali ogrodzenia i usuwali z kamienic balustrady, żeby wysyłać je do hut w Rzeszy, gdzie były przetapiane na potrzeby przemysłu zbrojeniowego. Nie wiadomo, dlaczego akurat ta się zachowała. Być może w czasie wojny w tym budynku znajdował jakiś niemiecki urząd – zauważa Kordaczuk.

Co może konserwator?

Jak informuje Konrad Kacprzak, kierownik Referatu Promocji i Turystyki w Urzędzie Miasta Siedlce, kamienica przy ul. Sienkiewicza 33 zmieniła właściciela w 2005 r. za 900 tys. zł. Dwie pozostałe – przy Sienkiewicza 20 (za 1,9 mln zł) i pl. Tysiąclecia 12 (za 1,7 mln zł) – miasto w styczniu 2016 r. sprzedało jednemu nabywcy.

Co ciekawe, wszystkie te obiekty są zabytkami, ale chroni je inne prawo. Budynki przy Sienkiewicza 20 i pl. Tysiąclecia 12 figurują jedynie w Gminnej Ewidencji Zabytków. Z kolei kamienica przy Sienkiewicza 33 – na wniosek samego właściciela – trafiła do Rejestru Zabytków. Jaka to różnica? Kolosalna. Biuro prasowe Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków wprost przyznaje, że wpis do GEZ to słabsza ochrona, a kompetencje urzędników są tu mocno ograniczone. Z kolei RZ to twarde prawo i konkretne obowiązki dla właściciela.

Jakie prace wymagają więc zgody konserwatora? Jak tłumaczy urząd, jeśli chodzi o budynki ujęte w Ewidencji, uzgodnienia z urzędem konserwatorskim jest konieczne przy pracach wymagających pozwolenia na budowę, m.in. przebudowie i rozbiórce. Na prace wewnątrz obiektu nie potrzeba zgody. Inaczej jest przy obiektach z rejestru (jak Sienkiewicza 33). Tu urzędnicy muszą dać zielone światło dosłownie na wszystko: od zwykłych prac budowlanych, przez zmianę przeznaczenia budynku, po wycinkę drzew czy wieszanie reklam.

Niezależnie od rodzaju ochrony, właściciel ma obowiązek dbać o stan swojej własności. Pilnować tego powinien Powiatowy Inspektorat Nadzoru Budowlanego.

Nadzór bez nadzoru?

Jak urzędowa teoria wygląda w praktyce? Kiedy budynek jest w Rejestrze, konserwator może wchodzić na kontrole, wydawać nakazy remontu, a w ostateczności nakładać kary finansowe. Tak dzieje się z kamienicą przy Sienkiewicza 33. MWKZ wielokrotnie ją kontrolował, a w 2019 r. oficjalnie nakazał przeprowadzenie niezbędnych prac. – W związku z tym, że właściciel ich nie wykonał, kierownik siedleckiej delegatury Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków wszczął postępowanie egzekucyjne w administracji i w latach 2023 i 2026 nałożył na właściciela grzywny w celu przymuszenia do wykonania obowiązków określonych w decyzji z 2019 r. – wyjaśnia biuro prasowe. Właściciel odwołał się do ministerstwa kultury i do dziś sprawa nie doczekała się rozstrzygnięcia.

Zupełnie inaczej wygląda sytuacja niszczejących obiektów z ewidencji gminnej. Tu konserwator ma związane ręce: nie może nakazać remontu ani nawet przeprowadzić kontroli. Pozostaje mu jedynie uświadamianie właściciela, jak cenny jest budynek. – W wyjątkowych przypadkach, gdy obiekt posiada wartości historyczne, artystyczne lub naukowe stanowiące przesłankę za wpisem do Rejestru Zabytków, może podjąć działania mające na celu zmianę dotychczasowej formy ochrony – dodaje MWKZ.

Gdy skargi na stan budynku z ewidencji gminnej trafiają do konserwatora, ten zazwyczaj odsyła sprawę do nadzoru budowlanego. To właśnie inspektor z PINB ma prawo skontrolować stan techniczny każdego obiektu. Może nakazać pilny remont, jeśli budynek zagraża bezpieczeństwu, sypie się lub po prostu „powoduje swym wyglądem oszpecenie otoczenia”.

W skrócie: los pustostanów przy ul. Sienkiewicza 20 i pl. Tysiąclecia 12 leży dziś wyłącznie w rękach nadzoru budowlanego.

Czekają, aż się zawali?

A co o przeznaczeniu terenu, na którym stoją kamienice, mówi Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego? Konrad Kacprzak wylicza: budynek przy ul. Sienkiewicza 20 to teren usługowy, ale bez sprecyzowania rodzaju usług. Sienkiewicza 33 to teren zabudowy mieszkaniowej wielorodzinnej i usług. Plac Tysiąclecia 12 również – mieszkaniówka wielorodzinna i usługi, bez wskazania rodzaju.

Wracamy do obaw naszego Czytelnika: czy jest ryzyko, że te trzy kamienice przestaną istnieć? MWKZ odpowiada wprost: – Niestety jest częstym zjawiskiem, że właściciel intencjonalnie doprowadza do zniszczenia obiektu poprzez celowe zaniedbania. Dotyczy to zarówno obiektów wpisanych do rejestru zabytków, jak i ujętych w GEZ.

Dyrektor Kordaczuk nie traci jednak nadziei. – O wszystkie nieruchomości z jakąś historią, które są możliwe do uratowania, warto zadbać – kończy.