Pamięć, która nie umiera

Wielka historia nie zawsze rozgrywa się w wielkich miastach. Czasem jej ślady pozostają w starym pałacu, na miejscowym cmentarzu i we wspomnieniach, które z biegiem lat zaczynają blaknąć. Mordy chcą ocalić od zapomnienia niezwykłą postać Józefa Czapskiego - malarza, pisarza, żołnierza i świadka tragicznych losów Polski.

Miejscowy ośrodek kultury znalazł się wśród zaledwie 94 beneficjentów ogólnopolskiego programu „Patriotyzm Jutra 2026”. Już 10 listopada do Mordów przyjadą naukowcy, regionaliści i pasjonaci historii, by wspólnie odkrywać mniej znane karty życia człowieka, którego losy na trwałe zapisały się w historii Polski i Europy.

Małe miasto, wielka historia

Spośród 797 projektów zgłoszonych z całej Polski do programu „Patriotyzm Jutra 2026” dofinansowanie otrzymały tylko 94 przedsięwzięcia. W tym gronie znalazł się Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury w Mordach z projektem „Ocalić od zapomnienia - Józef Czapski w Mordach i okolicy”.

To wyróżnienie, które ma znaczenie nie tylko dla samej instytucji. Pokazuje, że historia niewielkiego miasta na wschodnim Mazowszu może być ważną częścią opowieści o losach całego narodu. 

Program „Patriotyzm Jutra”, realizowany przez Muzeum Historii Polski, od osiemnastu lat wspiera inicjatywy służące poznawaniu polskiej historii, ochronie lokalnego dziedzictwa i budowaniu świadomości obywatelskiej. W tegorocznej edycji na ten cel przeznaczono łącznie 4,5 mln. zł. Dofinansowanie otrzymało niespełna 12 procent zgłoszonych projektów. 

– To dla naszej instytucji ogromne wyróżnienie, ale również potwierdzenie, że historia niewielkich miejscowości może mieć znaczenie ogólnopolskie, a nawet międzynarodowe. Przygotowując projekt chcieliśmy pokazać, że Mordy to nie tylko miejsce o bogatej przeszłości, ale również przestrzeń związana z ludźmi, którzy odegrali ważną rolę w historii polskiej i europejskiej kultury oraz życia intelektualnego. Sukces w tak wymagającym konkursie daje nam ogromną satysfakcję i motywację do dalszej pracy – podkreśla Emilia Biarda, zastępca dyrektora Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury w Mordach.

Pałac, który łączył rodzinę

Józef Czapski (1896–1993) był człowiekiem wielu talentów i niezwykłych doświadczeń. Malarzem, pisarzem, eseistą, żołnierzem, świadkiem dramatycznych wydarzeń XX wieku i współtwórcą środowiska paryskiej „Kultury”. W 2026 roku przypada 130. rocznica jego urodzin, a Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił go jednym z patronów roku. Choć jego nazwisko znane jest historykom, badaczom literatury i miłośnikom sztuki, niewiele osób wie, jak ważne miejsce w rodzinnej historii Czapskiego zajmowały Mordy.

W miejscowym pałacu mieszkała jego siostra, Karolina z Hutten-Czapskich Przewłocka, wraz z mężem Henrykiem Przewłockim, ostatnim właścicielem majątku w Mordach. Przed II wojną światową rezydencja była miejscem rodzinnych spotkań Józefa i jego siostry Marii.

Nie był to jedynie dom krewnych. Pałac dawał rodzeństwu namiastkę rodzinnego ciepła, którego zostało pozbawione po utracie majątku w Przyłukach, odebranego rodzinie po rewolucji bolszewickiej.

To właśnie tutaj znajdowali bliskość, wspomnienia i więzi z dawnym życiem. W mordzkim pałacu zmarł także ich ojciec, Jerzy Czapski, pochowany na miejscowym cmentarzu.

Te rodzinne ślady sprawiają, że historia Józefa Czapskiego nie jest dla mieszkańców Mordów wyłącznie odległą opowieścią o wybitnym artyście. Jest częścią historii ich miasta, jego zabytków i ludzi, którzy niegdyś tutaj żyli.

Człowiek, który pozostał wierny prawdzie

Los nie oszczędzał Józefa Czapskiego. Uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej, za co został odznaczony Orderem Virtuti Militari. Po wybuchu II wojny światowej trafił do sowieckiej niewoli, a następnie służył w armii generała Władysława Andersa.

Jednym z najbardziej przejmujących rozdziałów jego życia było poszukiwanie zaginionych polskich oficerów, których los okazał się związany ze zbrodnią katyńską. Doświadczenia wojny, niewoli i zetknięcia z sowieckim systemem opisał między innymi w książce „Na nieludzkiej ziemi”.

Po wojnie pozostał na emigracji, rozwijając twórczość malarską i literacką. Był również rzecznikiem dialogu między narodami i europejskiego porozumienia. Jego życie stało się świadectwem nie tylko tragicznych dziejów Polski, lecz także odwagi, odpowiedzialności i wierności własnym przekonaniom.

– Józef Czapski to postać wyjątkowa – człowiek wielkiego talentu, odwagi i niezłomnych zasad. Jego życie pokazuje, że patriotyzm można wyrażać nie tylko poprzez walkę o Ojczyznę, ale również poprzez sztukę, słowo, świadectwo prawdy i wierność wartościom. Jestem dumny, że Mordy mają swoje miejsce w biografii tak wybitnego Polaka. Naszym obowiązkiem jest tę historię odkrywać, pielęgnować i przekazywać kolejnym pokoleniom. Chcemy, aby mieszkańcy, szczególnie młodzi ludzie, wiedzieli, że wielka historia Polski rozgrywała się również tutaj, w naszej małej Ojczyźnie – mówi Łukasz A. Wawryniuk, burmistrz Mordów.

Historię można odkrywać razem

Projekt „Ocalić od zapomnienia – Józef Czapski w Mordach i okolicy” realizowany jest od 1 czerwca do 20 listopada 2026 roku. Skierowano go przede wszystkim do dzieci, młodzieży i seniorów z Miasta i Gminy Mordy oraz mieszkańców wschodniego Mazowsza. Mogą w nim uczestniczyć również wszyscy zainteresowani polską historią i kulturą. Organizatorzy postawili na różnorodne formy poznawania przeszłości, aby dotrzeć zarówno do młodszych, jak i starszych pokoleń.

W ramach przedsięwzięcia zaplanowano plenerową wystawę poświęconą Józefowi Czapskiemu oraz katalog towarzyszący ekspozycji. Powstaje również quest, czyli gra miejska, która pozwoli uczestnikom odkrywać historię Mordów w aktywny i angażujący sposób.

W programie znalazł się też cykl spotkań z historykami pod hasłem „Spotkania z Józefem Czapskim i historią Polski regionu”. Uzupełnieniem są warsztaty przybliżające codzienne życie Polaków w minionych epokach, ich tradycje, obyczaje i kulturę materialną. 

Ważnym elementem projektu będzie ogólnopolskie interdyscyplinarne seminarium naukowe oraz wydanie zeszytu edukacyjnego z opracowaniami poświęconymi Józefowi Czapskiemu.

– Zależy nam, aby historia nie pozostawała jedynie na kartach podręczników. Chcemy, by mieszkańcy mogli jej doświadczać, zadawać pytania, odkrywać nieznane fakty i dostrzegać związki między przeszłością a współczesnością. Dlatego połączyliśmy tradycyjne formy edukacji z warsztatami, wystawą, grą miejską i spotkaniami z badaczami. To projekt międzypokoleniowy, w którym każdy, niezależnie od wieku, może znaleźć coś dla siebie – wyjaśnia Emilia Biarda.

To szczególnie ważne w czasach, gdy pamięć o dawnych mieszkańcach, rodzinnych historiach i wydarzeniach coraz częściej odchodzi wraz z najstarszym pokoleniem. Takie inicjatywy pomagają ocalić ją przed zapomnieniem, a jednocześnie budują poczucie przynależności do miejsca, w którym się żyje.

Miejsce naukowej debaty

Jednym z najważniejszych wydarzeń całego przedsięwzięcia będzie ogólnopolskie interdyscyplinarne seminarium naukowe „Józef Czapski – życie, działalność i twórczość oraz jego związek z Mordami”. 

Spotkanie odbędzie się we wtorek, 10 listopada, w sali konferencyjnej Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury w Mordach przy ul. Parkowej 9. 

Do udziału zaproszono przedstawicieli wielu dziedzin nauki i kultury: historyków, literaturoznawców, kulturoznawców, historyków sztuki, językoznawców, antropologów i badaczy nauk społecznych. Wydarzenie skierowane jest także do regionalistów, pasjonatów historii oraz wszystkich osób zainteresowanych życiem i dorobkiem Czapskiego.

Seminarium będzie okazją do zaprezentowania wyników badań, wymiany doświadczeń oraz spojrzenia na jego życie i twórczość z różnych perspektyw: historycznej, literackiej, artystycznej, społecznej i regionalnej.

Dla Mordów to szansa, by opowieść o miejscowym pałacu i jego dawnych mieszkańcach stała się szerszej, ogólnopolskiej dyskusji.

– Chcemy, aby Mordy stały się miejscem ważnej ogólnopolskiej rozmowy o Józefie Czapskim, jego twórczości, wartościach i niezwykłych losach. To również szansa na nawiązanie trwałej współpracy między środowiskiem naukowym, instytucjami kultury i lokalną społecznością. Serdecznie zapraszam do udziału wszystkich, którym bliska jest historia Polski i naszego regionu. Jestem przekonany, że spotkanie przyniesie wiele interesujących odkryć i stanie się inspiracją do kolejnych inicjatyw – zachęca burmistrz Łukasz A. Wawryniuk.

Udział bezpłatny

Osoby zainteresowane mogą zgłaszać się do 6 listopada. Wypełniony formularz zgłoszeniowy należy przesłać na adres [email protected]. Potwierdzenia zakwalifikowania zostaną przekazane najpóźniej 8 listopada. 

Udział w wydarzeniu jest bezpłatny. Organizatorzy zapewniają uczestnikom ciepły posiłek, serwis kawowy, poczęstunek oraz egzemplarz poseminaryjnego zeszytu edukacyjnego.

Wspólnie dla pamięci

Za realizację projektu odpowiada Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury w Mordach, ale przedsięwzięcie jest efektem zaangażowania wielu środowisk. Partnerami są Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna im. Ireny Ostaszyk w Mordach, Fundacja Domu Wschodniego, Stowarzyszenie Wspólnie - Aktywnie - Społecznie oraz Ochotnicza Straż Pożarna w Czuryłach. 

Organizatorami seminarium, obok Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury, są również Instytut Językoznawstwa Uniwersytetu w Siedlcach oraz Burmistrz Miasta i Gminy Mordy.

W przygotowania zaangażowali się przedstawiciele samorządu, naukowcy, regionaliści i reprezentanci organizacji społecznych, tworzący interdyscyplinarny komitet organizacyjny.

– Sukces tego przedsięwzięcia pokazuje jak wiele można osiągnąć dzięki współpracy ludzi, którym zależy na rozwoju kultury i zachowaniu dziedzictwa. Gratuluję M-GOK-owi skutecznego pozyskania dofinansowania i przygotowania tak wartościowego projektu. Dziękuję wszystkim partnerom, naukowcom i społecznikom za zaangażowanie. To inwestycja nie tylko w kulturę, ale przede wszystkim w wiedzę, tożsamość i pamięć przyszłych pokoleń – podsumowuje burmistrz Łukasz A. Wawryniuk.

Żeby pamięć nie zniknęła 

W historii każdego miasta są ludzie i miejsca, o których warto przypominać. Nie tylko dlatego, że byli świadkami wielkich wydarzeń, ale przede wszystkim dlatego, że ich losy pomagają zrozumieć przeszłość i własne korzenie.

Dla Mordów taką postacią jest Józef Czapski. Jego rodzinne związki z miejscowym pałacem, obecność bliskich i grób ojca na miejscowym cmentarzu tworzą historię, która zasługuje na poznanie i zachowanie. 

„Projekt Ocalić od zapomnienia” jest więc czymś więcej niż cyklem kulturalnych wydarzeń. To próba przywrócenia pamięci o człowieku, którego życie wykraczało daleko poza granice regionu, a jednocześnie przypomnienie, że nawet niewielka miejscowość może być ważnym punktem na historycznej mapie Polski. 

Organizatorzy zapraszają do udziału w seminarium 10 listopada. Będzie to okazja, by lepiej poznać nie tylko niezwykłą biografię Józefa Czapskiego, ale również mniej znane dzieje Mordów. 

Bo historii nie da się zmienić. Można jednak zadbać o to, by nie została zapomniana.

Projekt „Ocalić od zapomnienia – Józef Czapski w Mordach i okolicy” realizowany jest przez Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury w Mordach w ramach programu „Patriotyzm Jutra 2026” Muzeum Historii Polski. Zadanie dofinansowano ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu „Patriotyzm Jutra”.