Nasze dzieci mają swoje tajemnice. Czy potrafimy je usłyszeć?

W ostatnich dniach znów słyszymy o dramatycznych wydarzeniach w szkołach. Wczorajsza tragedia w Ostrołęce poruszyła rodziców, nauczycieli i całą lokalną społeczność, ale postawiła też trudne pytania. Nie znamy jeszcze wszystkich odpowiedzi i nie wolno nam dopowiadać przyczyn tego, co się wydarzyło. Możemy jednak spojrzeć szerzej na świat, w którym dorastają nasze dzieci. Czy w codziennym pędzie, pracy i walce o lepsze jutro naprawdę mamy czas, żeby wiedzieć, z czym mierzą się każdego dnia?

Rodzice pracują. Często bardzo ciężko. Rano szkoła, potem praca, zakupy, obowiązki, rachunki, dom. Wszystko po to, żeby dzieci miały dobre warunki, żeby niczego im nie zabrakło, żeby w przyszłości mogły żyć lepiej. Trudno więc mówić rodzicom, że robią za mało, bo rzeczywistość wielu rodzin jest znacznie bardziej skomplikowana. Czasu po prostu brakuje. A kiedy wreszcie pojawia się wieczorem, dziecko często siedzi już z telefonem w ręku, rodzic jest zmęczony, a zamiast rozmowy pada krótkie: „Jak było w szkole?”. „Dobrze”. „Co robiłeś?”. „Nic”.

I właśnie dlatego wyszliśmy na ulice i zapytaliśmy rodziców wprost: czy naprawdę wiedzą, czym żyją ich dzieci? Czy wiedzą, co je martwi, czego się boją, z kim rozmawiają, co dzieje się w klasie, kto jest dla nich ważny, a kto sprawia im przykrość? Odpowiedzi nie były jednoznaczne. Jedni rodzice mówili, że mają z dziećmi dobry kontakt i starają się każdego dnia znaleźć choć chwilę na rozmowę. Inni przyznawali, że im dziecko starsze, tym trudniej do niego dotrzeć. Pojawia się mur, którego czasami nie sposób łatwo przełamać.

Mama 10-letniego Mikołaja przyznała, że w tygodniu czasu spędzanego razem nie ma tak dużo, jak chciałaby mieć. Stara się jednak codziennie rozmawiać z synem i – jak mówi – na ogół wie, co się u niego dzieje. To nie są wielkie rodzinne narady. Czasem wystarczy kilka minut rozmowy, pytanie zadane w odpowiednim momencie, zainteresowanie tym, co wydarzyło się w szkole. Niby niewiele, a jednak właśnie z takich drobnych chwil buduje się relacja.

Zupełnie inaczej wygląda świat dziewięcioletniej Zosi. Jej mama niedawno stoczyła z córką prawdziwą „wojnę” o Messengera. Powód? „Wszyscy w klasie już mają, tylko ona nie”. Dla dorosłego może wydawać się to błahostką. Dla dziecka – wcale nie musi nią być. Bo kiedy koleżanki mają swoje grupy, rozmowy i wspólne życie w telefonie, brak dostępu może oznaczać poczucie bycia poza grupą. Mama mówi wprost, że budzi to w niej niepokój. Tym bardziej że Zosia coraz bardziej interesuje się kosmetykami, wyglądem i tym, jak jest postrzegana przez innych. Kiedy mama próbuje stawiać granice, słyszy czasem, że jest „staroświecka”.

I właśnie w tym miejscu zaczyna się świat, którego dorośli często nie widzą. Dziecko może wrócić ze szkoły, rzucić plecak i powiedzieć, że wszystko jest dobrze. Tymczasem w środku może przeżywać konflikt z koleżanką, odrzucenie, wyśmianie, problemy z wyglądem, presję ocen, strach przed kompromitacją, samotność albo poczucie, że nie jest wystarczająco dobre. W wieku nastoletnim dochodzą pierwsze związki, zawody miłosne, potrzeba akceptacji, porównywanie się z innymi i ogromna presja tego, jak trzeba wyglądać, zachowywać się i żyć, żeby zostać zaakceptowanym.

Telefon sam w sobie nie jest winowajcą. Internet może być przecież miejscem nauki, kontaktu z przyjaciółmi, rozwijania zainteresowań czy zwykłej rozrywki. Problem zaczyna się wtedy, kiedy cyfrowy świat staje się dla młodego człowieka ważniejszy niż wszystko wokół niego, a rodzic nie wie już, co tak naprawdę dzieje się po drugiej stronie ekranu. Jeszcze trudniej jest wtedy, gdy dziecko przestaje mówić.

W rozmowach z rodzicami nastolatków właśnie ten problem pojawia się szczególnie często. Są tacy, którzy mówią o bardzo dobrych relacjach ze swoimi dziećmi i przekonują, że mogą rozmawiać praktycznie o wszystkim. Ale są też rodzice, którzy mówią o ścianie. Pytają: „Co się dzieje?”. Słyszą: „Nic”. Próbują jeszcze raz. „Wszystko w porządku”. I na tym rozmowa się kończy. Rodzic wie, że coś może być nie tak, ale nie zawsze wie, jak się do tego dostać.

A przecież dzieci nie muszą od razu mówić o wszystkim. Nie zawsze potrafią nazwać swoje emocje. Czasem same nie wiedzą, dlaczego są smutne, rozdrażnione albo zamykają się w pokoju. Czasem problem, który dla dorosłego wydaje się niewielki, dla dziecka jest całym światem. Jedna wiadomość, jedno zdjęcie, jeden komentarz, jedna kłótnia z rówieśnikami mogą uruchomić emocje, których młody człowiek nie potrafi jeszcze udźwignąć.

Dlatego po każdej tragedii wraca pytanie: czy można było coś zauważyć wcześniej? Czasem być może tak. Ale trzeba też powiedzieć uczciwie – nie każdej tragedii można zapobiec, nie każdy kryzys jest widoczny i nie każdy rodzic może wiedzieć wszystko. Nie wiemy również, co było przyczyną tragedii w Ostrołęce i nie wolno nam jej przypisywać brakowi rozmowy w rodzinie, telefonom, problemom szkolnym czy jakimkolwiek innym czynnikom, dopóki nie potwierdzą tego odpowiednie ustalenia.

Możemy natomiast zatrzymać się na chwilę i spojrzeć na własne dzieci. Nie po to, żeby je kontrolować na każdym kroku. Nie po to, żeby czytać każdą wiadomość i zaglądać do każdego telefonu. Chodzi o coś znacznie prostszego – żeby dziecko wiedziało, że kiedy wydarzy się coś trudnego, ma do kogo przyjść. Że nie zostanie wyśmiane. Że nie usłyszy od razu: „A nie mówiłem?”. Że dorosły najpierw wysłucha.

Bo może najważniejsze pytanie nie brzmi dziś: „Czy wiem, co moje dziecko robi w telefonie?”. Może powinno brzmieć: „Czy moje dziecko wie, że może mi powiedzieć, kiedy dzieje się z nim coś złego?”

Nie mamy wpływu na wszystko, co spotka nasze dzieci. Nie możemy być z nimi w każdej klasie, na każdej przerwie, w każdej rozmowie i w każdym momencie ich życia. Możemy jednak zrobić coś bardzo ważnego – być blisko. Czasem wystarczy usiąść obok, odłożyć telefon i naprawdę posłuchać.

Bo być może któregoś dnia nie będzie potrzebna długa rozmowa. Być może wystarczy jedno zdanie: „Jestem. Możesz mi powiedzieć”.