Za słowem „bezdomny” kryje się człowiek. Posłuchałam historii z ulic Siedlec

Na ulice Siedlec wyruszyłam, żeby porozmawiać z tymi, którzy z różnych powodów żyją na ulicy. Chciałam zobaczyć nie problem bezdomności, ale przede wszystkim ludzi, którzy za nim stoją. Chciałam posłuchać. I bardzo szybko przekonałam się, że za słowem „bezdomny” kryją się historie, których z ulicy, z samochodu czy zza szyby sklepu po prostu nie widać.

Na początku nie jest łatwo. Wielu nie chce rozmawiać. Podchodzę, pytam, przedstawiam się i słyszę krótkie: „nie”. Część po prostu odchodzi. Bez agresji czy awantury. Ale niektórzy reagują krzykiem, wulgaryzmami albo żądaniem pieniędzy. Nie będę udawała, że podczas tego spaceru po Siedlcach nie było momentów, kiedy poczułam strach. Były. Są osoby, które zachowują się agresywnie i których nie należy lekceważyć.

Bezdomność nie oznacza przecież automatycznie, że człowiek jest dobry, spokojny i potrzebuje tylko współczucia. Część wymaga pomocy, ale są też tacy, którzy sami mogą stwarzać zagrożenie. To również jest częścią tego problemu i nie można tego przemilczać tylko dlatego, że chcemy mówić o nim w sposób wrażliwy.

Niewystarczająco dobra

Ci, którzy zgadzają się ze mną porozmawiać, niemal zawsze proszą o jedno: bez zdjęć i danych, które mogłyby pozwolić ich rozpoznać. I trudno się dziwić. Człowiek, który mieszka na ulicy, nie przestaje być człowiekiem tylko dlatego, że stracił dom. Nadal może mieć rodzinę, dzieci, wnuki, znajomych. Nadal może mieć przeszłość, dobre wspomnienia i takie, o których najchętniej nigdy więcej by nie mówił.

Na jednej z ulic spotykamy młodą kobietę. Ma 31 lat. Też nie chce zdjęcia i podawania szczegółów. Zgadza się jednak opowiedzieć swoją historię i niemal na początku rozmowy pyta: „Uwierzyłaby pani w to?”. Trudno odpowiedzieć, bo przed nami stoi młoda kobieta, która mówi, że kiedyś była wzorową uczennicą i dobrze zapowiadającą się studentką. Dzisiaj jej życie wygląda zupełnie inaczej. Jak mówi, wszystko zaczęło się komplikować również przez sytuację rodzinną: – Pochodzę z dobrego domu, takiego wykształconych ludzi, ale dla moich rodziców nigdy nie byłam wystarczająco dobra.Później pojawiło się złe towarzystwo, używki i alkohol. Sama jednak podkreśla, że bezdomność nie zaczęła się wyłącznie od tego. Rodzina chciała wysłać ją na leczenie. Miało się to odbyć dyskretnie, ponieważ „przynosiła wstyd”. Uciekła z domu. – To wszystko chyba mnie przerosło… – mówi.

Pytam, czy dzisiaj bierze pod uwagę powrót do domu. Na chwilę obecną nie. Czy jest jej tak lepiej? – Nie. Ale tu mnie przynajmniej nikt nie ocenia – odpowiada po chwili. To zdanie zostaje w głowie. Rozmawiamy o możliwościach pomocy, jakie oferują Siedlce. Proponuję kilka rozwiązań. Nie chce już jednak kontynuować rozmowy. – To moje życie i moja sprawa – mówi. Odchodzi. 31-letnia kobieta, przed którą tak naprawdę wciąż jest ogromna część życia. Tylko czy ona sama jeszcze wierzy, że można je poukładać?

Nie chciałem patrzeć

Kolejnym rozmówcą jest 64-latek. Na ulicy żyje od 10 lat. Zgadza się na rozmowę, ale twarz nie pokaże. Nie chce, żeby ktoś go rozpoznał, ponieważ – jak mówi – gdzieś tam są rodzina, dom, dzieci i wnuki.

– Miałem piękne życie, pieniądze i firmę… – zaczyna swoją opowieść. Co się wydarzyło? – Alkohol. I to chyba gubi ludzi najbardziej, ludzi, którzy żyją tu na ulicach – odpowiada szybko. Jak mówi, nie wytrzymywał presji i tego wszystkiego, co działo się w domu i w firmie. To, co początkowo było niewinne, z czasem przerodziło się w nałóg.

Pytamy, czy rodzina próbowała mu pomóc. Tak. Problem polegał na tym, że on tej pomocy nie chciał. – Zawsze mówiłem, że nie mam problemu z alkoholem – przyznaje. Aż pewnego dnia podczas kłótni czara goryczy się przelała. Żona kazała mu się wynosić. Wyszedł i już nie wrócił: – Nie chciałem patrzeć już na to wszystko.

Dzisiaj podkreśla, że na ulicy czuje się wolny. Bez gadania, bez afer, bez problemów, od których chciał uciec. I znowu jest się historia, której nie da się opowiedzieć jednym zdaniem. Można powiedzieć, że sam pił. Można powiedzieć, że rodzina próbowała pomóc. Można powiedzieć, że sam odmówił tej pomocy. Można powiedzieć, że sam wyszedł z domu. Ale prawdą jest również to, że ten sam człowiek tęskni za rodziną, czasami z daleka sprawdza, co u dzieci i wnuków, i być może już nigdy nie będzie potrafił wrócić do życia, które kiedyś miał.

Pytam, czy ma żal, czy brakuje mu rodziny. – Oczywiście czasami tak, ale chyba nie potrafiłbym wrócić… I chyba oni też już by tego nie chcieli – dodaje.

Ciekawość kontra rozsądek

Rozmawiam z kolejnymi osobami. Niektóre są zdziwione, że podchodzę do nich bez strachu. – Pani się nie boi? – pytają. W ich głosach jest zdziwienie, ale czasami również przekonanie, że większość ludzi żyjących na ulicy jest niebezpieczna. I tutaj trzeba powiedzieć jasno – są również tacy, którzy od razu krzyczą i odpowiadają wulgaryzmami. Są tacy, którzy zakładają, że mogą wymusić od nas kilka groszy.

I muszę przyznać, że były również momenty, kiedy sama zaczynałam się bać. Nie wszyscy chcieli rozmawiać spokojnie. Byli tacy, którzy od razu reagowali krzykiem i wulgaryzmami. W pewnym momencie musiałam po prostu odejść, a właściwie uciekać, bo naprawdę bałam się, co może mnie spotkać. Nie wiedziałam, jak zachowa się człowiek stojący przede mną. To był moment, w którym dziennikarska ciekawość musiała ustąpić zwyczajnemu ludzkiemu rozsądkowi. Nie każdą rozmowę można kontynuować za wszelką cenę i nie każda osoba, do której podchodzimy, chce z nami rozmawiać.

Bezdomność nie oznacza automatycznie dobroci. Tak samo jak posiadanie domu nie oznacza automatycznie, że człowiek jest dobry. Nie można jednak zrobić czegoś równie krzywdzącego – wrzucić wszystkich do jednego worka. Nasi rozmówcy zwracają na to uwagę. Mówią, że wiele osób żyjących na ulicy kiedyś miało dom, miejsce i życie. Dopiero później wydarzyło się coś, co sprawiło, że zaczęli tracić kolejne jego elementy. U jednych było uzależnienie, u innych – problemy rodzinne, konflikty, samotność czy własne decyzje. Alkohol może być powodem rozpadu rodziny, ale może też stać się ucieczką od problemów, które istniały wcześniej. Utrata domu może być konsekwencją uzależnienia, ale później sama bezdomność może pogłębiać uzależnienie. Koło się zamyka.

Spojrzenia, niechęć i strach

Moi rozmówcy mówią również, co jest najtrudniejsze. Zima. I święta. Wtedy szczególnie mocno odczuwają samotność. Kiedy inni wracają do domów, przygotowują kolację, spotykają się z rodziną, rozmawiają z dziećmi i wnukami, ktoś inny szuka miejsca, gdzie spędzi kolejną noc. Święta przypominają o rodzinie, o tym, czego już nie ma, co zostało utracone, a czasami również o tym, do czego nie można albo nie chce się wrócić.

Jeden z naszych rozmówców ma dzieci i wnuki, ale nie wraca. Nie potrafi. Być może jego rodzina również już tego nie chce. I chyba właśnie w takich historiach najlepiej widać, że bezdomność nie zawsze zaczyna się, kiedy człowiek traci dach nad głową. Czasami zaczyna się dużo wcześniej – kiedy człowiek przestaje mieć dokąd wracać emocjonalnie.

I jeszcze jedno. Żyjący na ulicy doskonale wiedzą, jak patrzy na nich społeczeństwo. Czują spojrzenia, niechęć i strach. Wiedzą, że wielu ludzi przechodzi obok nich, nie chcąc nawet spojrzeć. I to boli. Boli ich, kiedy ktoś patrzy na nich jak na gorszych. Ale jednocześnie niektórzy mają świadomość, że nie wszystko, co ich spotkało, jest wyłącznie winą innych. Wiedzą, że pili, że odrzucali pomoc, że podejmowali złe decyzje i że mogli skrzywdzić swoich najbliższych. I właśnie dlatego ten obraz jest tak trudny. Bo można jednocześnie powiedzieć człowiekowi: „zrobiłeś źle” i „nadal jesteś człowiekiem”. Można nie usprawiedliwiać agresji, przemocy czy uzależnienia, a jednocześnie nie odbierać prawa do godności. Można wyciągnąć rękę, ale można też postawić granicę. Można współczuć, nie akceptując wszystkiego. Można próbować pomóc, nie udając, że każdy, kto znalazł się na ulicy, jest bez winy.

Bo prawda jest taka, że nie każda osoba bezdomna chce pomocy. Czasami dlatego, że nie wierzy już w możliwość zmiany. Czasami dlatego, że uzależnienie jest silniejsze. Czasami dlatego, że przez lata odrzucała pomoc i dzisiaj nie potrafi już wrócić. A czasami dlatego, że ulica daje jej poczucie wolności od świata, z którym nie chce mieć już nic wspólnego. Tyle że ta wolność ma swoją cenę. Jest nią samotność, brak bezpieczeństwa, brak stabilizacji, zimno, głód i świadomość, że dla wielu ludzi jest się po prostu kimś, kogo trzeba ominąć.

Spojrzeć inaczej

Wracam z mojego spaceru po Siedlcach z przekonaniem, że bezdomność nie ma jednej twarzy i jednej historii. Jest dawna wzorowa uczennica i dobrze zapowiadająca się studentką. Jest taki, który miał pieniądze, firmę, rodzinę i dom. Jedni nie chcą rozmawiać, jeszcze inni nie chcą pomocy. Są spokojni albo agresywni. Niektórych można się bać, a po kilku minutach rozmowy z kolejnymi trudno nie poczuć zwyczajnego ludzkiego żalu. Nie dlatego, że trzeba usprawiedliwić ich życie albo że wszystkie ich decyzje były dobre. Tylko dlatego, że człowiek jest czymś więcej niż najgorszą rzeczą, jaką zrobił. Każdy z nich ma swoją historię. I może właśnie dlatego warto czasami spojrzeć inaczej. Nie z góry. Nie z pogardą. Ale też nie naiwnie. Po prostu po ludzku.

Możemy powiedzieć komuś: „to była twoja decyzja”.

Możemy powiedzieć: „powinieneś był przyjąć pomoc”.

Możemy powiedzieć: „nie możesz zachowywać się agresywnie”.

I jednocześnie możemy powiedzieć: „jesteś człowiekiem”. Te zdania się nie wykluczają.

Nie chodzi o romantyzowanie bezdomności. Nie chodzi o udawanie, że na ulicy nie ma uzależnień, agresji czy ludzi, którzy mogą być niebezpieczni. Nie chodzi również o to, żeby odpowiedzialność za własne decyzje przerzucać na innych. Chodzi o coś znacznie prostszego – żeby za słowem „bezdomny” nadal widzieć człowieka. Bo można nie zgadzać się z czyimś życiem, można krytykować jego decyzje i jednocześnie nie odbierać mu godności. Można wiedzieć, że człowiek sam doprowadził się do pewnego miejsca, a mimo to zauważyć, że cierpi. Można pamiętać o krzywdach, które wyrządził, i jednocześnie nie odmawiać mu prawa do tego, żeby kiedyś spróbował zacząć inaczej.

Na ulicach Siedlec nie żyją „bezdomni”. Żyją ludzie. Tacy, których życie zaprowadziło tam, gdzie większość z nas nigdy nie chciałaby się znaleźć. Niektórzy mieli na to wpływ. Niektórzy zostali przez życie mocno poturbowani. Wielu ma w tym swój udział. Ale zanim wydamy wyrok, może warto przez chwilę posłuchać. Bo nigdy nie wiemy, ile razy człowiek stojący dzisiaj na ulicy próbował wrócić, ile razy ktoś wyciągał do niego rękę, ile razy tę rękę odrzucił i ile razy, już samotnie, sam siebie zapytał: „Co ja właściwie zrobiłem ze swoim życiem?”