Miód, pierzga, propolis, pyłek kwiatowy, mleczko pszczele i wosk pszczeli – o ich prozdrowotnych właściwościach opowiada dr inż. Dorota Kołodziejczyk z Instytutu Zootechniki i Rybactwa UwS.

Nastała jesień, a wraz z nią rozpoczął się „sezon na choroby”. W związku z tym chętniej i częściej sięgamy po różnego rodzaju suplementy, witaminy oraz preparaty stymulujące odporność. Warto jednak skorzystać z „pszczelej apteki”, w której znajdziemy całkowicie naturalne środki lecznicze. Pszczoły oferują ludziom szeroki wachlarz wartościowych produktów naturalnych – od miodu przez pierzgę, propolis do mleczka pszczelego, wosku, a nawet jadu pszczelego.

Korzyści płynące z wykorzystywania pracy pszczół znane były już starożytnym cywilizacjom. Egipcjanie, Babilończycy, Sumerowie, Chińczycy stosowali miód nie tylko jako środek spożywczy, ale również jako leczniczy. Na przykład Babilończycy, grzebiąc zmarłych, smarowali zwłoki miodem, gdyż dla nich był to symbol wiecznej szczęśliwości. Grecy z kolei uważali, że miód jest eliksirem życia, nektarem bogów i źródłem mądrości. Traktowali go na równi z wodą, oliwą oraz mlekiem podczas uczt.

Pszczoły w fascynujący sposób zamieniają nektar kwiatów oraz spadź w miód. Cechą miodów jest ich kolor, zapach, smak, konsystencja, kwasowość i kaloryczność. W zależności od zabarwienia wyróżnia się miody jasne i ciemne. Miody jasne po skrystalizowaniu stają się białe lub żółte, należą do nich między innymi miód akacjowy oraz rzepakowy. Są to przeważnie miody wczesne tzw. wiosenne, odznaczające się delikatnym aromatem i lekko mdłym smakiem. Miody ciemne po skrystalizowaniu przybierają barwę od jasno- do ciemnobrązowych z zielonkawym odcieniem np.: gryczany oraz spadziowy. Posiadają swoisty aromat i są ostrzejsze w smaku, czasem nawet gorzkie i cierpkie. Są zaliczane do miodów późniejszych. Według badań miody ciemne w porównaniu z jasnymi odznaczają się silniejszymi właściwościami przeciwutleniającymi.

Konsumenci często zastanawiają się, które miody są lepsze?

Wszystkie miody są wartościowe dla organizmu człowieka, jeżeli są prawdziwe i spożywane rozsądnie i oczywiście, gdy nie ma wyraźnych przeciwwskazań lekarskich.

W skład miodu w większym lub mniejszym stopniu wchodzą białka, tłuszcze i węglowodany, uzupełnione o sole mineralne i witaminy. Są to składniki niezbędne do prawidłowego odżywiania człowieka, dlatego miód jest uważany za doskonały produkt odżywczy. Wartość kaloryczna 1 kg miodu wynosi około 3200 – 3300 kcal. Dzięki dużej zawartości glukozy i fruktozy jest to produkt łatwo przyswajalny przez organizm ludzki i nie obciążający mięśnia sercowego. Specjaliści od żywienia przestrzegają przed nadmiernym spożywaniem cukru rafinowanego. Przyswajanie sacharozy wymaga od organizmu znacznie więcej energii niż przyswajanie zawartych w miodzie cukrów prostych dlatego też warto zastąpić go naturalnym produktem pszczelim. Glukoza zawarta w miodzie jest około 40 razy skuteczniej wykorzystywana przez organizm, niż ta wytworzona sztucznie.

Miód pszczeli dostarcza nie tylko łatwo dostępnej energii, ale jest także źródłem antyoksydantów i enzymów, które mają działanie profilaktyczne i lecznicze. Jedną z ich podstawowych cech jest działanie przeciwbakteryjne, dzięki zawartości substancji antybiotycznych. Właściwości lecznicze miodu są znane już od kilku epok. Dzięki właściwościom antybiotycznym, przeciwzapalnym, wzmacniającym, wykrztuśnym  i przeciwalergicznym, miód ma korzystny wpływ na układ oddechowy podczas stanów przeziębienia. Wspomaga także pracę żołądka, jelit, wątroby, dróg żółciowych oraz nerek. Ze względu na dużą zawartość cukrów prostych stosowany jest również w leczeniu cukrzycy. Miód przyczynia się do szybszego gojenia się ran i oparzeń. Ma także pozytywny wpływ na ośrodkowy układ nerwowy wykazując działanie uspakajające, zmniejszające skutki napięcia nerwowego oraz nasenne.

Oceniając jakość miodu, należy pamiętać, że miód jest produktem biologicznie czynnym, który w zależności od dojrzałości krystalizuje. Tempo tego procesu zależy od stosunku cukrów. Te miody, które zawierają więcej fruktozy, tak jak akacjowy, krystalizują wolniej, szybciej zaś te, które charakteryzują się większą zawartością glukozy (np. rzepakowy). Warto przy tym wspomnieć, że dekrystalizacja niekorzystnie wpływa na właściwości miodu, dlatego nie zaleca się jego podgrzewania do temperatury przekraczającej 40°C. Miód „przegrzany” nie ma praktycznie żadnych właściwości zdrowotnych. Po czym więc poznać, że miód krystalizuje prawidłowo, nie został poddany niewłaściwej obróbce termicznej? Miód, który zachował swoje cenne właściwości początkowo mętnieje i krystalizuje na gładką masę zaczynając od dołu naczynia, natomiast „przegrzany” krystalizuje nierównomiernie, a między kryształkami cukru można zauważyć wolne przestrzenie. Kupując miód płynny, nie mamy pewności, czy jego krystalizacja przebiegnie bez zarzutu, bezpieczniej zatem kupować krupce (miody skrystalizowane). Ponadto możemy spotkać się z produktem zafałszowanym poprzez dodanie do niego np. melasy, syropu glukozowo-fruktozowego, czy skrobiowego. Jak więc uniknąć niefortunnego zakupu? Podstawowym gwarantem dobrej jakości nabytego miodu jest źródło jego pochodzenia. Miody dostępne w supermarketach i sklepach nie zawsze mają wyraźne oznaczenia i często nie zawierają szczegółowych informacji dla konsumenta. Najlepiej kupować miód bezpośrednio od pszczelarzy, klient ma wtedy pewność co do pochodzenia i czasu produkcji miodu.

Równie cennym produktem pszczelim jest propolis, czyli kit pszczeli. Pszczoły wytwarzają go z substancji smolistych, balsamicznych oraz z żywic, a wykorzystują go jako materiał budulcowy. Powlekają nim wewnętrzne ściany ula, uszczelniają gniazdo, polerują i dezynfekują komórki plastra. Człowiek, początkowo niezainteresowany tym specyfikiem, dziś stosuje go przy anginie, bezsenności, alergii, artretyzmie, białaczce, cukrzycy, daltonizmie, krzywicy, łuszczycy, martwicy wątroby, miażdżycy, anemii, padaczce, stwardnieniu rozsianym, ziarnicy złośliwej i łagodnej, wrzodów żołądka i dwunastnicy i wielu, wielu innych schorzeniach. Ekstrakty propolisu działają bakteriobójczo i regenerująco na tkanki miękkie, kostne, a nawet chrząstki. Ostatnie badania wykazały, że przemywając rankę po ugryzieniu kleszcza (bezpośrednio po usunięciu pajęczaka) można uchronić się przed boreliozą.

Propolis, dzięki zawartości w nim wartościowych związków chemicznych, szczególnie flawonów, pomaga w usuwaniu z organizmu nadmiaru ołowiu, stymuluje przemianę materii, działa korzystnie na zawartość aminokwasów, wchodzących w skład białek. Skutecznym środkiem terapeutycznym jest maść propolisowa, wykorzystywana do leczenia ran, owrzodzeń, świądu skóry, wyprysków, torbieli nabłonkowych, zapalenia żył i żylaków. Również w kosmetyce propolis sprawdza się jako środek pielęgnacyjny. Oczyszcza bowiem skórę, poprawia jej ukrwienie i oddychanie, sprawia, że staje się ona jedwabiście miękka i przyjemna w dotyku.

Pyłek kwiatowy jest doskonałym produktem uzupełniającym niedobory w diecie człowieka. Zawiera niezbędne aminokwasy, witaminy, biopierwiastki oraz fitohormony regulujące procesy życiowe, a także substancje bakterio- i grzybobójcze. Ma on zastosowanie w łagodzeniu wielu dolegliwości, takich jak: anemia, nadciśnienie, miażdżyca, wysoki cholesterol, nerwica oraz wielu innych.

Pierzga powstaje z pyłku kwiatowego, który mieszany jest z miodem i śliną pszczół, a następnie poddawany jest fermentacji mlekowej. W odróżnieniu od pyłku występuje w niej dużo kwasu mlekowego i witaminy K. Stosowana jest podobnie, jak i pyłek w okresach silnego wyczerpania organizmu, w leczeniu anemii oraz w stanach depresyjnych.

Mleczko pszczele jest wydzieliną gruczołów gardzielowych pszczół robotnic, ma białą lub lekko żółtą barwę i gorzko-cierpki, lekko słodki smak. Zawiera ono wiele substancji, które korzystnie wpływają na zdrowie człowieka, między innymi: węglowodany, aminokwasy egzogenne, substancje białkowe, naturalne barwniki, składniki mineralne, kwasy tłuszczowe, enzymy i witaminy. Posiada właściwości silnie bakteriobójcze, zwalcza wirusy z grupy A i B, hamuje rozwój pleśni i drożdżaków. Ma wysokie walory odżywcze, korzystnie wpływa na przemianę materii, chroni wątrobę przed zatruciami substancjami toksycznymi i wspomaga ją w stanach niewydolności. Obniża poziom cholesterolu i rozszerza naczynia wieńcowe. Mleczko pszczele zwalcza także liczne dolegliwości skórne, dlatego stanowi składnik wielu kosmetyków.

Jesienne, ponure wieczory lubimy spędzać w zaciszu domowym, otuleni kocem przed telewizorem lub na kanapie z ulubioną lekturą w ręku. Warto wtedy umilić sobie ten czas, zapalając świeczkę z wosku pszczelego. Dlaczego akurat świecę na bazie wosku pszczelego? Powodów (potwierdzonych badaniami naukowymi) jest wiele, a mianowicie mają one naturalny, miodowy zapach; jonizują powietrze; likwidują szkodliwe zapachy; równoważą układ nerwowy i pomagają w zasypianiu. Wosk pszczeli posiada właściwości dezynfekujące, bakteriobójcze oraz jest bogaty w witaminę A i inhibiny. Ma korzystny wpływ podczas leczenia zapalenia zatok, nosa, kataru siennego, oraz wpływa korzystnie na układ oddechowy. Niektórzy lekarze polecają, by żuć odkrajane kawałki plastra z miodem lub woskowo miodowe cukierki, gdyż żucie aktywizuje wytwarzanie śliny, podwyższa przemianę materii, mechanicznie oczyszcza zęby z nalotu. Wzmacnia też dziąsła i pomaga w zapaleniu jamy ustnej.

Podsumowując warto pamiętać, że wszystkie pozyskiwane produkty pszczele mają zastosowanie jako środek leczniczy lub spożywczo leczniczy. Pierwotnie miały one zastosowanie w lecznictwie naturalnym, obecnie coraz częściej stosowane są w medycynie niekonwencjonalnej lub jako uzupełnienie tradycyjnego leczenia farmakologicznego pod nazwą apiterapii.